Tôi có một người thầy dạy tiếng Anh, Mr. Taylor, là người mà tôi rất cảm ơn vì ông đã khơi gợi sự hứng thú của tôi đối với Chủ nghĩa siêu thực. Trong một buổi học, ông đã mô tả cho chúng tôi bức tranh được sáng tác năm 1931 của Salvador Dalí Sự dai dẳng của ký ức (The Persistence of Memory), tác phẩm trong bộ sưu tập được trưng bày tại Bảo tàng Mỹ thuật Hiện đại (Museum of Modern Art). Lúc đó tôi mới 14 tuổi. Những chiếc đồng hồ mềm oặt bị che phủ trong bức phong cảnh trông giống như phô mai đang tan chảy xem ra có vẻ rất tuyệt - Tôi đã phải cất công tìm hiểu nhiều hơn nữa. Ngay sau đó, lần đầu tiên tôi đã đến thăm Tate Gallery ở London, là nơi mà tôi được chiêm ngưỡng tác phẩm Sự biến thái của Hy Thần (Metamorphosis of Narcissus) và bức Hội thu ăn thịt đồng loại (Autumnal Cannibalism) của Dalí và những bức tranh khác không thể giải thích nổi của Max Ernst và René Magritte. Đó là khoảnh khắc khám phá kỳ diệu và mặc khải. Từ đó trở đi sự hưởng thụ thực tế của tôi trong việc làm cho nghệ thuật trở thành một hứng thú được cam kết bằng dòng chảy của lịch sử mỹ thuật. Chủ nghĩa siêu thực là trào lưu nghệ thuật đầu tiên mà tôi tiếp cận, nó chính là hạt nổ tiềm ẩn bùng nổ thổi tung cánh cửa tinh thần đó.
Kể từ đó trở về sau tôi đã xem xét qua nhiều loại hình mỹ thuật và thiết kế thế nhưng Chủ nghĩa siêu thực vẫn duy trì tính đương đại trong nghệ thuật thị giác, thậm chí ngay cả đến tận bây giờ, tôi cảm nhận từ nó sức hút mạnh nhất. Cuốn sách đầu tiên tôi mua về chủ đề này, trong cái giai đoạn đầu đầy phấn khích đó có tựa đề là Chủ nghĩa siêu thực: Sự Khải Huyền vĩnh viễn và cái cụm từ này, một tuyên ngôn ủng hộ của các tác giả, đã thể hiện đầy đủ quan điểm cá nhân của tôi. Chủ nghĩa siêu thực đã hé lộ những khả năng vẫn còn hiện diện trong nghệ thuật, văn hóa, và những trải nghiệm hàng ngày. Tiềm năng này đối với sự mặc khải đã vượt qua khỏi việc sử dụng ở mức tầm thường, và nói một cách thẳng thắn là khó chịu của từ "siêu thực" trong các phát biểu thông thường khi đề cập đến một cái gì đó kỳ lạ hay dị thường. Chủ nghĩa siêu thực có tổ chức cao hơn và còn tồn tại lâu hơn so với hầu hết các trào lưu nghệ thuật khác, và nó luôn luôn hướng nhiều hơn đến nghệ thuật hay mỹ học. Bằng cách nhìn vào bên trong nội tâm và cố gắng hiểu được sự vô thức, dự định của nó là để nhằm biến đổi cách thức chúng ta đang sống.
Tôi thường hay xem qua các tài liệu tham khảo về Chủ nghĩa siêu thực mỗi khi tôi viết bài về thiết kế. Năm 2007, cuộc triển lãm của bảo tàng Victoria & Albert "Những điều siêu thực: Chủ nghĩa siêu thực và Thiết kế" đã cho chúng ta một cơ hội để khám phá những mối liên hệ giữa Chủ nghĩa siêu thực và thiết kế đồ họa thông qua hai bài viết cho tạp chí Eye. (Triển lãm này tập trung vào các đối tượng, nội thất, thời trang nên đã bỏ qua mối quan hệ này). Năm ngoái, khi Moravian Gallery ở Brno, Cộng hòa Séc yêu cầu tôi tổ chức một cuộc triển lãm Biennial quốc tế về Thiết kế đồ họa trong năm 2010, tôi đã quyết định phát triển chủ đề này trong một chương trình được gọi là “Kỳ quái: Chủ nghĩa siêu thực và Thiết kế đồ họa”. Cộng hòa Séc là một địa điểm tốt để khám phá sự kết nối này vì ảnh hưởng của Chủ nghĩa siêu thực tại Tiệp Khắc vào những năm 1930 chỉ đứng thứ hai so với ảnh hưởng của nó ở Pháp, nơi phát sinh của trào lưu nghệ thuật này. Cho đến ngày nay, chính thức đã có một nhóm họa sĩ và nhà lý luận siêu thực của Séc và Slovak đóng vai trò là những người chuyên tổ chức các cuộc hội họp, triển lãm và phát hành các xuất bản ấn phẩm. Họ có ấn phẩm định kỳ Analogon với các bài viết lý luận phê bình, học thuật liên quan đến chủ nghĩa siêu thực địa phương và quốc tế.
Jan Svankmajer - nhà làm phim người Cộng hòa Séc, họa sĩ và là người rất trí tuệ, ông cũng là một nhà siêu thực tự phong và những bộ phim cực ngắn của ông được đánh giá rất cao nếu bạn đã từng xem chúng - đã đưa ra bằng chứng đầy thuyết phục rằng dòng điện tâm linh của chủ nghĩa siêu thực vẫn đang tuôn trào. Một trong những cao trào khi làm việc cho cuộc triển lãm là cơ hội gặp gỡ Švankmajer, mà giờ đây đang ở độ tuổi giữa những năm bảy mươi của đời mình, tại tư gia của ông ở Prague và ở “tòa lâu đài” của ông nằm khuất sâu trong vùng nông thôn Séc. Tại nơi này, ông và người vợ quá cố của mình bà Eva Švankmajerová, cũng là một nghệ sĩ siêu thực đã tạo ra Wunderkammer của riêng mình hoặc có thể gọi nó là căn phòng của sự tò mò: một bảo tàng tư nhân có cấu trúc 2 tầng trong một vựa lúa cũ, nhồi đầy vỏ sò trang trí thật công phu, đá mài láng bóng, hộp sọ động vật, các bức chạm khắc của bộ lạc, các ngẫu tượng nhỏ cỡ móng tay, và các tác phẩm nghệ thuật của các họa sĩ thuộc trường phái tâm linh, cũng như các tác phẩm điêu khắc của chính họ, gốm sứ, tranh vẽ, và tác phẩm đồ họa.
Chủ nghĩa siêu thực chưa bao giờ nhận được nhiều chú ý ở góc độ nó có liên quan đến thiết kế đồ họa. Ở những trường hợp khi các giai đoạn lịch sử thiết kế chạm vào nó, chúng có xu hướng nhìn nhận sự tiếp nhận của nó thông qua hoạt động khuyến mãi và quảng cáo trong những năm 1930 như là một sự pha loãng nào đó. Có thể nó sẽ theo sát các ảnh hưởng về câu đố khái niệm của Magritte trên tranh minh họa trong nhiều thập kỷ qua nhưng tôi không quan tâm mấy đến bài tập này. Điều khiến tôi bị mê hoặc là những trường hợp mà ở đó một nhà thiết kế hoặc nghệ sĩ đồ họa kết nối một cách cá nhân, trực tiếp và liên tục hơn tới những mục đích siêu thực và tạo lập hình ảnh siêu thực, mặc dù nó sẽ gây hiểu lầm cho ta rằng điều này đã từng dấy lên thành một "trào lưu" đồ họa với các thành viên chính thức.
Tác phẩm đồ họa quen thuộc nhất với một sự ảnh hưởng trường phái siêu thực rõ rệt là thiết kế poster của Ba Lan từ cuối những năm 1950. Triển lãm “Uncanny - Kỳ quái” bao gồm các tác phẩm của những tác giả như Jan Lenica, Roman Cieslewicz, Bronislaw Zelek, Franciszek Starowieyski và Andrzej Klimowski, một nghệ sĩ đồ họa người Anh sinh ra trong một gia đình di cư gốc Ba Lan, ông đã dành nhiều năm ở Warsaw vào những năm 1970. Ít được biết đến bên ngoài lãnh thổ Cộng hòa Séc là các tác phẩm poster rất đáng chú ý, chủ yếu là để quảng cáo cho phim ảnh, được sáng tác bởi các nhà thiết kế người Séc trong những năm 1960. Những poster này thường sử dụng các biểu tượng siêu thực, họa tiết và kỹ xảo thị giác chẳng hạn như cắt dán. Nhiều người trong số họ còn là những họa sĩ tài giỏi. Tác phẩm của họ đôi khi có thể thiếu sự tinh tế của nghệ thuật typography, thế nhưng lại gặt hái thành công vô cùng về mặt sáng tác, sức sống và trách nhiệm biểu tượng của hình ảnh. Bây giờ xem lại những poster này, thật tuyệt vời để nghĩ rằng những thiết kế miễn phí đáng kinh ngạc này đã được hiển hiện thường xuyên, trong một vài năm hoàng kim để công chúng trên đường phố hết lời ca tụng chúng.
Josef Vylet'al, người qua đời vào năm 1989, là nghệ sĩ poster người Séc mang dáng vóc đầy đủ nhất của Chủ nghĩa siêu thực. Ông lưu tấm đến Ernst, Dalí, Magritte và họa sĩ siêu thực người Séc Jindřich Štyrský, Toyen cũng như Hieronymus Bosch và Giuseppe Arcimboldo (cũng là một nhân vật chủ chốt cho Švankmajer) và coi họ là những ảnh hưởng cho khuynh hướng sáng tác của mình. Năm 1965, những dây xoắn giống rễ cây đầy bí ẩn mà Vylet'al gọi là “Tree Beings” (tạm dịch: 3 sinh vật) bắt đầu chen vào bề mặt các bức tranh và áp phích của ông, vuốt ve, bao bọc các hình thể người và các đối tượng. Một poster (mới nhất) cho bộ phim Anh 1966, I Was Happy Here (tạm dịch: Tôi đã được hạnh phúc tại nơi này) biến thành một nhà kính trồng cam thật tươi tốt, một phần nội thất hình học, một phần giấc mơ của cảnh quan, bị chiếm đóng bởi ba người phụ nữ mà những cái đầu của họ đã được di dời vào các phần khác của hình ảnh.
Thiết kế giống như thế này vẫn giữ nguyên sức mạnh của nó trong nhiều năm sau đó bởi vì nó thể hiện một bức bách tâm lý mà ta không thể giải thích rõ ràng được. Cái cảm giác kỳ lạ rằng hình ảnh thị giác kia mang một ý nghĩa gì đó, rằng nó thật quen thuộc ở một mức độ tiềm thức sâu sắc mà ta không bao giờ có thể tiếp xúc một cách trọn vẹn được, nó khiến chúng ta phải quay trở lại để cố gắng thâm nhập điều bí ẩn nọ.
Tác phẩm của những nhà thiết kế đương đại như M/M và Elliott Earls, cả hai đều được đề cập trong triển lãm “Uncanny - Kỳ quái”, có cùng công suất tối giản để phá bĩnh. Được định lượng đối nghịch với các qui chuẩn mượt mà, dễ chịu của thiết kế đồ họa đương đại, hình tượng như thế trông có vẻ sai lệch, che khuất và rối loạn chức năng một cách có chủ ý. Bản tính ngoan cố đến tráng lệ của Earls đã luôn luôn thu hút tôi nhưng những nhà thiết kế đồ họa, những người luôn chuẩn bị tinh thần để chấp nhận các hình thức biểu hiện cực đoan trong nghệ thuật hay phim ảnh lại thường từ chối điều này trong lĩnh vực đồ họa. Khi được đặt vào bối cảnh truyền thống siêu thực, trí tưởng tượng kỳ lạ của Earls vẫn có thể có vẻ gì đó không hợp lý bởi bất kỳ sự định lượng khách quan nào, nhưng họ hoàn toàn ở đó trong ngôi nhà của mình và tự tạo ra ý nghĩa đặc biệt cho chính mình.
Gu thẩm mỹ tốt cố gắng kiềm chế và kiểm soát còn Chủ nghĩa siêu thực đã luôn luôn chống lại nó. Nếu chúng ta muốn hiểu rõ chúng ta là ai, chúng ta được tạo ra từ cái gì và chúng ta khao khát điều gì thì chúng ta phải chuẩn bị tinh thần để mở ngỏ những cánh cửa. Những thứ gây bùng nổ thì thường có vẻ thái quá – từ những hình nhân sọ người của Starowieyski cho đến những letterform lặp đi lặp lại của Ed Fella - nhưng những thứ đáng ghi nhận thì luôn luôn được hé mở. Một điều đáng ngạc nhiên, thậm chí đối với cả chính tôi, đó là công việc thu thập tác phẩm này từ 80 năm qua để rồi tôi nhận ra rằng những chủ đề thị giác đó có sức sống bền bỉ biết bao. Triển lãm “Uncanny - Kỳ quái” trình bày nhiều hình ảnh của các nhân vật, các hình thức kỳ lạ, quái dị, và thậm chí cả ma quỷ. Nó cũng chứa đựng một vụ mùa bội thu của sự tò mò, tuyệt vời và kỳ diệu. Truyền thống đồ họa kém được chăm sóc và bị che khuất một phần này đã làm phong phú rất nhiều cho ngành truyền thông thị giác. Chúng ta cần phải vun trồng cho những mùa hoa nở rộ đầy hoang dại của nó.
Người dịch: Phạm Xuân Bách.
Dịch từ bài viết The Complex Bonds Between Design and Surrealism của tác giả Rick Poynor đăng trên trang www.printmag.com.