Paul Rand (tên khai sinh Peretz Rosenbaum, sinh ngày 15/8/1914 mất ngày 26/11/1996) là một nhà thiết kế đồ họa nổi tiếng của Mỹ, ông được công chúng biết đến nhiều nhất với các mẫu thiết kế logo cho doanh nghiệp của mình. Rand được đào tạo tại Học viện Pratt (1929-1932), Trường thiết kế Parsons (1932-1933) và Liên đoàn sinh viên mỹ thuật (1933-1934). Ông là một trong những người khởi xướng Phong cách Thụy Sĩ trong thiết kế đồ họa. Từ năm 1956 đến năm 1969, và tái xuất hiện một lần nữa vào năm 1974 Rand giảng dạy chuyên môn thiết kế tại Đại học Yale ở New Haven, Connecticut. Năm 1972 Rand có tên trong bảng vàng danh dự CLB các Art Director của New York (New York Art Directors Club Hall of Fame). Ông đã thiết kế rất nhiều poster và nhiều tín hiệu nhận dạng doang nghiệp - CI (coporate identity) bao gồm các biểu tượng cho IBM, UPS và ABC. Rand mất vì bệnh ung thư vào năm 1996.
Đời sống và nền tảng giáo dục giai đoạn đầu
Peretz Rosenbaum sinh ra ở khu Brooklyn, New York vào năm 1914. Khi mà luật lệ của người Do Thái Chính thống giáo nghiêm cấm việc tạo ra các hình ảnh chạm khắc có thể được tôn thờ như thần tượng, cái công việc tạo tác những biểu tượng tôn kính trong ngôi đền thiêng của chủ nghĩa tư bản toàn cầu của Paul Rand có vẻ không mấy chắc chắn cho lắm như bất kỳ thứ gì khác. Đó là công việc mà ông chấp nhận ở một độ tuổi còn rất trẻ, ông sơn vẽ các biển hiệu cho cửa hàng tạp hóa của cha mình cũng như cho các sự kiện nhà trường ở P.S. 109. Cha của Rand không tin rằng nghệ thuật có thể chu cấp cho con trai mình một đời sống đầy đủ và do đó ông yêu cầu Paul theo học trường Harren High School của Manhattan trong khi tham gia các lớp học buổi tối tại Học viện Pratt, mặc dù “cả 2 trường này chẳng trường nào gây hứng thú cho Rand.” Thay vì học tập ở Học viện Pratt và các tổ chức khác trong khu vực New York (bao gồm cả Trường Thiết kế Parsons và Liên đoàn Sinh viên Mỹ thuật) Rand “tự học như một nhà thiết kế, học hỏi các tác phẩm của Cassandre và Moholy-Nagy từ các tạp chí của châu Âu chẳng hạn như Gebrauchsgraphik.”
Sự nghiệp giai đoạn đầu
Sự nghiệp của ông khởi đầu với những công việc thật khiêm tốn, bắt đầu bằng một công việc bán thời gian tạo ra các hình ảnh có sẵn cho một tổ chức chuyên cung cấp hình đồ họa cho các tờ báo và tạp chí. Giữa các bài tập trên lớp và công việc của mình Rand đã có thể tích lũy được một portfolio khá lớn, đa số là chịu ảnh hưởng bởi phong cách quảng cáo Đức - Sachplakat (áp phích trang trí) và các tác phẩm của Gustav Jensen. Cũng vào khoảng thời gian này ông đã quyết định ngụy trang danh tính Do Thái công khai của mình, Peretz Rosenbaum rút gọn tên thành 'Paul' và lấy họ Rand từ một người chú để hình thành tên họ mới cho mình. Morris Wyszogrod, một người bạn và đồng sự của Rand, có lưu ý rằng “ông ấy hình dung ra rằng 'Paul Rand' với bốn chữ cái ở bên này, bốn chữ cái ở bên kia, sẽ tạo nên một biểu tượng tốt đẹp. Bởi lẽ đó, ông đã trở thành Paul Rand.” Còn Peter Behrens thì lưu ý tầm quan trọng của tên tuổi mới này như sau: “Tính cách mới mẻ của Rand đóng vai trò phục vụ như là một thương hiệu cho rất nhiều thành tựu của ông, nó chính là tín hiệu nhận dạng doanh nghiệp đầu tiên mà Rand trực tiếp sáng tạo, và cuối cùng rất có thể nó cũng sẽ chứng minh rằng đó là tín hiệu nhận dạng tồn tại lâu dài nhất. “Trên thực tế, Rand đã nhanh chóng bước vào vị trí hàng đầu trong nghề nghiệp của mình. Trong những năm ở giai đoạn 20 xuân xanh đầu đời của mình, ông đã cho ra đời những tác phẩm bước đầu nhận được sự ca ngợi khắp thế giới, đặc biệt là thiết kế của ông trên trang bìa của tạp chí Direction, là tạp chí mà Rand làm việc không công để đổi lại ông được tự do tuyệt đối trong sáng tác nghệ thuật.
 |
|
Poster quảng cáo Eye Bee M do Rand
thiết kế năm 1981 cho công ty IBM
|
“Trong số những người Mỹ trẻ tuổi thì có vẻ như Paul Rand là một trong những người giỏi nhất và có khả năng nhất. Ông là một họa sĩ, giảng viên, nhà thiết kế công nghiệp, nghệ sĩ quảng cáo, là người đã rút tỉa được kiến thức và óc sáng tạo từ các nguồn lực của đất nước này. Ông là một người lý tưởng và đồng thời cũng là một người rất thực tế bằng cách sử dụng ngôn ngữ của thi sĩ và cả ngôn ngữ của nhà kinh doanh. Ông tư duy về phương diện nhu cầu và chức năng. Ông có khả năng phân tích tốt những vấn đề mà mình gặp phải nhưng trí tưởng tượng của ông thì vô biên” (Moholy-Nagy)
Danh tiếng lẫy lừng mà Rand nhanh chóng tích lũy được trong độ tuổi hai mươi phi thường của ông đã không bao giờ tiêu tan, thay vào đó nó tìm được cách gia tăng hơn lên qua năm tháng khi những tác phẩm và bài viết đầy sức ảnh hưởng của nhà thiết kế này đã khẳng định một cách vững chắc ông là một bậc kẻ sĩ trong nghề nghiệp của mình. Mặc dù Rand nổi tiếng nhất về các tác phẩm logo dành cho doanh nghiệp mà ông đã sáng tạo trong những năm 1950 và 1960 nhưng công việc đầu tiên của ông trong lĩnh vực thiết kế dàn trang lại là nguồn gốc khởi đầu cho danh tiếng lẫy lừng của ông. Năm 1936, Rand được giao phó công việc thiết lập dàn trang cho một số phát hành đặc biệt kỉ niệm ngày ra đời tạp chí Apparel Arts. “Tài năng vượt trội của ông được thể hiện thông qua việc chuyển đổi những bức ảnh trần tục thành những bố cục năng động, là những cái đã đem lại trọng lượng biên tập cho trang thiết kế” và đem đến cho Rand một công việc toàn thời gian, cũng như một lời đề nghị quản lý với tư cách giám đốc nghệ thuật (art director) cho tạp chí Esquire-Coronet. Ban đầu Rand từ chối đề nghị này, ông tuyên bố rằng mình chưa đạt đến trình độ mà công việc yêu cầu nhưng một năm sau đó ông quyết định tiến bước với vai trò mới này: nhận lãnh trách nhiệm thực hiện các trang chuyên đề thời trang cho Esquire ở độ tuổi 23.
Tác phẩm trang bìa của tạp chí Direction đã chứng tỏ đây là một bước quan trọng trong sự phát triển của “diện mạo Paul Rand” mà ở thời điểm đó không hẳn là vẫn chưa phát triển đầy đủ. Trang bìa của tạp chí này số ra Tháng 12/1940 có sử dụng dây thép gai để trình bày tạp chí với cả 2 ý nghĩa: như một món quà của chiến tranh tàn phá và một cây thánh giá, là chỉ dấu về một Rand tự do đầy chất nghệ sĩ đầy hứng khởi khi làm việc cho tạp chí Diection; trong cuốn Thoughts on Design (Tư duy về thiết kế) Rand có lưu ý rằng “thật ý nghĩa khi cây thánh giá, ngoài ý nghĩa tôn giáo của mình nó còn minh chứng cho một dạng chất dẻo tinh khôi . . . một liên minh hoàn hảo của trục dọc tích cực (nam) và trục ngang thụ động (nữ).” Bằng những cách như thế này, Rand đang thử nghiệm sự giới thiệu các chủ đề mà ta thường thấy trong “nghệ thuật đỉnh cao” bằng cách đưa nó vào nghệ thuật thiết kế đồ họa đầy mới mẻ của mình, tiến xa hơn nữa tới gần mục tiêu dài hạn của ông đó là thu hẹp khoảng cách nghề nghiệp giữa ông và các bậc thầy trường phái hiện đại của châu Âu.
 |
|
Bìa cuốn Bộ sưu tập Paul Rand dành cho Design Quarterly
|
Các tác phẩm CI của Rand
Một cách hiển nhiên, sự đóng góp của Rand đối với ngành thiết kế đồ họa được mọi người biết đến rộng rãi nhất chính là các tác phẩm CI (corporate identities) của ông, nhiều tác phẩm trong số đó vẫn còn được sử dụng. IBM, ABC, Cummins Engine, Westinghouse, và UPS, trong số nhiều công ty khác, đều mang nợ ông về các di sản đồ họa của họ, mặc dù UPS gần đây đã tiến hành một bản cập nhật gây tranh cãi so với thiết kế cổ điển của Rand. Một trong những điểm mạnh chính của ông, như Maholy-Nagy đã chỉ ra, là khả năng của bản thân với tư cách là một nhân viên bán hàng đứng ra giải thích nhu cầu mà các tín hiệu nhận dạng do ông tạo ra sẽ phát biểu thay cho tập đoàn. Theo nhà thiết kế đồ họa Louis Danziger:
“Ông ấy gần như đơn thương độc mã thuyết phục doanh nghiệp rằng thiết kế là một công cụ rất hiệu quả. Bất cứ ai tham gia thiết kế vào những năm 1950 và 1960 còn nợ Rand rất nhiều, ông là người đã góp phần lớn khiến cho sự việc trở nên khả dĩ để chúng ta có thể tiếp tục công việc này. Hơn bất cứ ai khác chính ông là người đã mang lại uy tín cho nghề nghiệp này. Chúng ta từ chỗ chỉ là những họa sĩ thương mại rồi trở thành những nhà thiết kế đồ họa phần lớn nhờ vào những thành tích mà Rand đã đạt được.”
Tác phẩm CI được xác định của Rand là logo cho công ty IBM vào năm 1956, là tác phẩm mà Mark Favermann đã đưa ra nhận xét “nó không chỉ là một tín hiệu nhận dạng mà còn là một triết lý thiết kế cơ bản ngập tràn nhận thức của công ty và sự chú tâm của công chúng.” Logo này được Rand sửa đổi vào năm 1960, và phiên bản logo các vạch sọc được ông cho ra đời năm 1972. Rand còn thiết kế bao bì và các tài liệu tiếp thị cho IBM từ đầu những năm 1970 cho đến đầu những năm 1980, bao gồm cả poster Eye-Bee-M nổi tiếng. Ford giao cho Rand tái thiết kế CI của họ trong những năm 1960, nhưng sau đó lại quyết định không sử dụng thiết kế hiện đại hóa của ông.
Mặc dù các logo của ông có thể được diễn giải là đơn giản, Rand đã nhanh chóng chỉ ra trong cuốn A Designer's Art (Nghệ thuật của một nhà thiết kế) rằng: “các ý tưởng không cần thiết phải là bí truyền, nguyên gốc hoặc thú vị.” Nhãn hiệu Công ty Truyền thanh Hoa Kỳ (American Broadcasting Company) của ông, được tạo tác vào năm 1962, đã cô đọng cái lý tưởng về chủ nghĩa tối giản đó trong khi chứng minh quan điểm của Rand về một logo “không thể tồn tại trừ khi nó được thiết kế với sự đơn giản và kiềm chế tối đa.” Rand vẫn duy trì sức sống khi ông đã đứng tuổi, ông tiếp tục tạo ra những CI quan trọng trong các thập niên 80 và 90 với một cái giá mà người ta đồn thổi là 100.000 USD cho chỉ một giải pháp logo nào đó. Tác phẩm đáng chú ý nhất trong số các tác phẩm sau này của Rand là sự hợp tác giữa ông với Steve Jobs cho CI của công ty, NeXT Computer. Cái hộp đen giản dị của Rand đã phá vỡ tên công ty thành hai dòng, tạo ra một sự hài hòa thị giác khiến cho Jobs phải yêu mến cái tiêu ký (logogram) này. Nếu khi nào đó bạn có được một khách hàng hài lòng, thì đó thực sự là Steve Jobs, ngay trước cái chết của Rand vào năm 1996, khách hàng cũ của ông đã tôn vinh ông một cách thật đơn giản: “Nhà thiết kế đồ họa vĩ đại nhất hiện còn đang sinh sống.”
Ảnh hưởng và các tác phẩm khác
Sự phát triển của học thuyết
Rand là một người sống ẩn dật trong quá trình sáng tạo của mình, ông thực hiện phần lớn khối lượng công việc thiết kế mặc dù luôn có một đội ngũ nhân viên lớn mạnh ở nhiều thời điểm khác nhau trong sự nghiệp của ông, ông rất thú vị với việc viết sách học thuật để soi rọi các triết lý của mình. Maholy-Nagy có thể đã kích thích lòng nhiệt thành kiến thức của Rand khi mà ngay tại buổi đầu tiên họ gặp gỡ, ông đã hỏi đồng nghiệp của mình rằng ông có hay đọc các bài phê bình nghệ thuật không. Rand trả lời là không và điều đó đã khiến Moholy-Nagy đáp lại: “Thật đáng tiếc”. Heller cho biết thêm chi tiết về sự tác động của cuộc gặp mặt này, ông lưu ý rằng “từ lúc đó trở đi, Rand ngấu nghiến nhiều cuốn sách của các triết gia hàng đầu về nghệ thuật, bao gồm cả Roger Fry, Alfred North Whitehead và John Dewey.” Những nhà lý luận chắc hẳn đã có một ấn tượng lâu dài trên công việc của Rand; trong một cuộc phỏng vấn năm 1995 với Michael Kroeger, trong số các chủ đề khác nhau, 2 người có thảo luận về tầm quan trọng của cuốn Art as Experience (Nghệ thuật như là sự trải nghiệm) của Dewey, Rand nói rõ thêm về sức lôi cuốn của Dewey:
 |
|
Logo này Rand thiết kế cho công ty Ford Motor
nhưng đã không được sử dụng
|
“Nghệ thuật như là sự trải nghiệm xoay quanh mọi thứ - không có chủ đề nào là nó không đề cập tới. Đó là lý do tại sao ta sẽ phải mất 100 năm để đọc cuốn sách này. Ngay cả những nhà triết học của ngày hôm nay cũng bàn luận về nó. Mỗi khi bạn mở cuốn sách này ra bạn sẽ tìm thấy những điều tốt đẹp. Ý tôi là các triết gia nói như vậy chứ không phải chỉ có mình tôi nhận xét như thế. Bạn đọc cuốn sách này, rồi năm sau khi bạn mở sách ra bạn lại đọc được một cái gì đó mới mẻ.”
Như một sự hiển nhiên, chính Dewey là một nguồn lực quan trọng cho tình cảm sâu lắng của Rand trong lĩnh vực thiết kế đồ họa; ở trang đầu tiên của cuốn Thoughts on Design (Tư duy về thiết kế), tác giả bắt đầu vạch những đường kẻ từ triết lý của Dewey đối với nhu cầu của sự “hoàn hảo về mặt công năng và tính thẩm mỹ” trong nghệ thuật hiện đại. Trong số những ý tưởng mà Rand đưa vào cuốn Thoughts on Design đó là sự thực hành sáng tác các tác phẩm tạo hình có khả năng duy trì chất lượng của tính dễ nhận biết của chúng ngay cả sau khi chúng bị phai mờ đi hoặc bị cắt xén, đó chính là một thực nghiệm mà Rand thường xuyên tiến hành trên các thiết kế CI của mình.
Lý luận phê bình
Cho dù các nhà thiết kế đồ họa đầy uy tín trân trọng cuốn sách đầu tay của mình, những trước tác tiếp theo của Rand mà đáng chú ý là cuốn Từ Lascaux đến Brooklyn (1996) đã khiến Rand bị cáo buộc là “phản động và thù địch với những ý tưởng mới về thiết kế.” Hellen bảo vệ những ý tưởng mới mẻ sau này của Rand bằng cách gọi nhà thiết này là “kẻ thù của sự tầm thường, một nghệ sĩ hiện đại cấp tiến” trong khi Mark Favermann cân nhắc về giai đoạn của một trong những nhân vật kiểu “một người đàn ông phản động, giận dữ và cũ kỹ.” Bất chấp cuộc tranh luận này những đóng góp của Rand cho lý thuyết thiết kế đồ họa nhìn chung được giới nhà nghề coi là yếu tố nội tại cho sự phát triển của nghề nghiệp.
Những ảnh hưởng của chủ nghĩa hiện đại
Không còn nghi ngờ gì nữa, hệ tư tưởng cốt lõi lèo lái sự nghiệp của Rand, và do đó ảnh hưởng tới cả sự nghiệp lâu dài của ông chính là triết lý của chủ nghĩa hiện đại mà ông tôn thờ. Ông tán dương tác phẩm của các họa sĩ từ Paul Cezanne đến Jan Tschichold, và liên tục cố gắng rút ra những mối liên kết giữa hiệu suất sáng tạo của họ với các ứng dụng quan trọng trong thiết kế đồ họa. Trong cuốn A Designer’s Art (Nghệ thuật của một nhà thiết kế) Rand thể hiện rõ ràng sự đánh giá của mình cho các mối liên kết ngầm này:
“Từ Chủ nghĩa Ấn tượng đến trường phái nghệ thuật Pop Art, cái tầm thường và thậm chí cả cốt truyện tranh trên báo cũng đã trở thành nguyên liệu cho cái vạc sáng tạo của người nghệ sĩ. Điều mà Cezanne đã làm với những trái táo, Picasso với cây đàn ghi ta, Leger với máy móc công nghiệp, Schwitters với rác thải và Duchamp với bệ đi tiểu đã cho ta thấy rõ rằng sự mặc khải không phụ thuộc vào những ý tưởng hoành tráng. Vấn đề của người nghệ sĩ là làm khác thường cái bình thường”.
Ý tưởng “làm khác thường cái bình thường” này đóng một vai trò quan trọng trong việc lựa chọn thiết kế của Rand. Ông chấp nhận làm việc với các nhà sản xuất nào đem lại cho ông sự thách thức từ việc sử dụng các CI của ông hòng tạo ra loại bao bì “sống động và nguyên thủy” cho các hạng mục hàng hóa trần tục, ví dụ như bóng đèn cho Westinghouse chẳng hạn.
Phạm Xuân Bách trích dịch tư liệu từ trang www.paul-rand.com và trích dẫn hình ảnh từ trang www.wikipedia.org